تشریح برنامه استانی شناسایی و اولویت‌بندی تعیین‌کننده‌های مؤثر بر سلامت

روز دوشنبه اول تیرماه ۱۴۰۵، نشستی تخصصی با هدف معرفی و تشریح برنامه اجرایی «تدوین پروفایل سلامت استان‌ها و شناسایی تعیین‌کننده‌های مؤثر بر سلامت» از سوی مرکز تحقیقات عدالت در سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار شد.

در ابتدای این نشست، دکتر علیرضا اولیایی‌منش ضمن معرفی کلی طرح، درباره ضرورت توجه به تفاوت‌های استانی در الگوی بیماری‌ها، عوامل خطر و شرایط اجتماعی مؤثر بر سلامت توضیح داد. وی تأکید کرد که شناخت دقیق وضعیت سلامت هر استان و شناسایی عوامل زمینه‌ای مؤثر بر آن می‌تواند زمینه را برای طراحی اقدامات متناسب با شرایط محلی و عدالت‌محور فراهم کند.

در ادامه، دکتر عفت محمدی به تشریح تفصیلی اهداف، مراحل اجرایی و خروجی‌های مورد انتظار طرح پرداخت. بر اساس توضیحات ارائه‌شده، هدف اصلی این برنامه، شناسایی و اولویت‌بندی تعیین‌کننده‌های مؤثر بر سلامت بر مبنای بیماری‌ها و عوامل خطر مهم هر استان و فراهم‌کردن شواهد لازم برای طراحی اقدامات عدالت‌محور در سطح استانی است.

در مرحله نخست، تیم مرکزی مرکز تحقیقات عدالت در سلامت برای هر استان دو مجموعه شامل «پروفایل بار بیماری‌ها» و «پروفایل تکمیلی عوامل خطر» تهیه کرده است. این پروفایل‌ها با استفاده از برآوردهای مطالعه جهانی بار بیماری‌ها تدوین شده‌اند و اطلاعاتی درباره مهم‌ترین علل بار بیماری، روند تغییرات، تفاوت‌های جنسیتی، الگوهای سنی، جایگاه استان در مقایسه با میانگین کشور و عوامل خطر اصلی ارائه می‌کنند.

در این نشست توضیح داده شد که استان‌ها نیازی به انجام مجدد تحلیل‌های پیچیده بار بیماری ندارند؛ بلکه وظیفه اصلی آن‌ها بررسی و اعتبارسنجی پروفایل‌های تهیه‌شده با استفاده از داده‌های محلی، تجربه کارشناسان و شناخت شرایط بومی است. در این مرحله، بیماری‌ها، پیامدهای سلامت و عوامل خطر اولویت‌دار هر استان تأیید یا در صورت نیاز اصلاح خواهند شد.

در مرحله بعد، تیم‌های استانی با بهره‌گیری از گزارش‌های دانشگاه‌های علوم پزشکی، داده‌های سامانه‌های استانی، اسناد دستگاه‌های اجرایی، مطالعات و پایان‌نامه‌های محلی و همچنین مصاحبه یا جلسات گروهی با خبرگان و ذی‌نفعان، عوامل زمینه‌ای مرتبط با مسائل سلامت استان را شناسایی می‌کنند. این عوامل می‌توانند حوزه‌های اقتصادی، آموزشی، محیطی، فرهنگی، رفتاری، اجتماعی، خدمات سلامت و سازوکارهای مدیریتی و بین‌بخشی را دربر گیرند.

دکتر محمدی همچنین درباره نحوه ارتباط میان بیماری‌های اولویت‌دار، عوامل خطر و تعیین‌کننده‌های اجتماعی و زمینه‌ای توضیح داد و تأکید کرد که خروجی این مرحله باید تصویری روشن از دلایل شکل‌گیری یا تشدید مسائل سلامت در هر استان و گروه‌ها یا مناطق آسیب‌پذیرتر ارائه دهد.

در مرحله پایانی، تعیین‌کننده‌های شناسایی‌شده بر اساس معیارهایی مانند اندازه اثر، میزان شیوع در جامعه، قابلیت تغییرپذیری، سهم در بار بیماری و تأثیر بر نابرابری و عدالت سلامت اولویت‌بندی خواهند شد. نتیجه این فرایند، تهیه فهرستی رتبه‌بندی‌شده از تعیین‌کننده‌های مهم و قابل مداخله در هر استان خواهد بود.

اجرای این برنامه می‌تواند به تبدیل داده‌های کمی بار بیماری‌ها به شناختی بومی و قابل اقدام از شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، محیطی و خدماتی استان‌ها کمک کرده و مبنایی برای تدوین سیاست‌ها و مداخلات هدفمند در مسیر کاهش نابرابری‌های سلامت فراهم کند.