مرکز تحقیقات عدالت در سلامت، نتایج یک طرح پژوهشی ملی در زمینه تحلیل وضعیت توزیع منابع مرتبط با سلامت مادران در سطح استان‌های کشور را در قالب یک خلاصه سیاستی منتشر کرد. این مطالعه با استفاده از داده‌های ثانویه وزارت بهداشت، به بررسی الگوهای توزیع منابع انسانی و فیزیکی در سطح اول ارائه خدمات پرداخته و میزان نابرابری میان استان‌ها را ارزیابی کرده است.

هدف اصلی این پژوهش، شناسایی الگوهای نابرابری در دسترسی به منابع کلیدی سلامت مادران و فراهم‌سازی شواهد علمی برای طراحی مداخلات عدالت‌محور در نظام سلامت بوده است.

چارچوب و دامنه مطالعه

در این پژوهش، منابع مرتبط با سلامت مادران در دو دسته اصلی بررسی شده‌اند:

• منابع انسانی: پزشک، ماما، مراقب سلامت، مراقب ناظر، بهورز زن و مرد
• منابع فیزیکی: خانه‌های بهداشت، پایگاه‌های سلامت شهری و روستایی، مراکز خدمات جامع سلامت شهری (به‌ویژه مراکز شبانه‌روزی)، مراکز و پایگاه‌های مراقبت مرزی و تسهیلات زایمانی

تحلیل داده‌ها در سطح استانی انجام شده و استان‌ها بر اساس وضعیت توسعه‌یافتگی در گروه‌های مرفه، کم‌برخوردار، مرکزی و مرزی طبقه‌بندی شده‌اند.

یافته‌های کلیدی

نتایج نشان می‌دهد که توزیع منابع سلامت مادران در کشور یکنواخت نیست و در برخی شاخص‌ها، نابرابری قابل‌توجهی میان استان‌ها وجود دارد.

در حالی که برخی شاخص‌ها مانند خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های سلامت شهری توزیع نسبتاً متعادلی دارند، در برخی دیگر نابرابری چشمگیر مشاهده می‌شود؛ به‌ویژه در:

• مراکز خدمات جامع سلامت شهری شبانه‌روزی
• مراکز مراقبت بهداشت مرزی
• پایگاه‌های مراقبت مرزی
• برخی تسهیلات زایمانی

همچنین در برخی شاخص‌های منابع انسانی، از جمله توزیع ماما، تفاوت‌های استانی قابل توجهی مشاهده شده است. نتایج حاکی از وجود ارتباط میان نرخ باروری و برخی شاخص‌های منابع سلامت در استان‌هاست که می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های آتی مورد توجه قرار گیرد.

تحلیل نابرابری بر اساس ضریب جینی

برای سنجش میزان نابرابری در توزیع منابع، از شاخص ضریب جینی استفاده شده است. مقادیر بالاتر این شاخص نشان‌دهنده تمرکز بیشتر منابع در تعداد محدودی از استان‌ها و در نتیجه نابرابری بیشتر در سطح ملی است.

مقادیر به‌دست‌آمده برای برخی شاخص‌های منتخب عبارت‌اند از:

• مراکز خدمات جامع سلامت شهری شبانه‌روزی: 0.760
• مراکز مراقبت بهداشت مرزی: 0.759
• پایگاه‌های مراقبت مرزی: 0.687
• تسهیلات زایمانی: 0.496
• پایگاه‌های سلامت روستایی: 0.491
• ماما: 0.304
• پزشک: 0.204
• مراقب سلامت: 0.211
• خانه‌های بهداشت: 0.163
• پایگاه‌های سلامت شهری: 0.124

مقادیر بالای ضریب جینی در برخی زیرساخت‌های کلیدی، به‌ویژه خدمات شبانه‌روزی و مراکز مرزی، بیانگر شکاف ساختاری در دسترسی جغرافیایی به خدمات ضروری سلامت مادران است.

شاخص‌های ترکیبی منابع انسانی و فیزیکی

در تحلیل ترکیبی شاخص‌ها، نتایج زیر به‌دست آمده است:

منابع انسانی

• میانگین کل استان‌ها: 0.303
• مناطق مرفه: 0.411
• مناطق کم‌برخوردار: 0.292
• مناطق مرکزی: 0.237
• مناطق مرزی: 0.365
• دامنه تغییرات استانی: 0.020 تا 0.854

منابع فیزیکی

• میانگین کل استان‌ها: 0.246
• مناطق مرفه: 0.330
• مناطق کم‌برخوردار: 0.229
• مناطق مرکزی: 0.191
• مناطق مرزی: 0.298
• حداقل و حداکثر استانی: 0.013 تا 0.588

این یافته‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر نابرابری در شاخص‌های منفرد، در سطح شاخص‌های ترکیبی نیز شکاف معناداری میان استان‌ها وجود دارد.

دلالت‌های سیاستی

بر اساس یافته‌های این مطالعه، بازنگری در الگوی تخصیص منابع سلامت مادران ضروری به نظر می‌رسد. مهم‌ترین پیشنهادهای سیاستی عبارت‌اند از:

• حرکت از الگوی صرفاً جمعیت‌محور به سمت تخصیص مبتنی بر نیاز و محرومیت منطقه‌ای
• توسعه و تقویت خدمات 24 ساعته در استان‌های کم‌برخوردار
• تمرکز بر جذب و نگهداشت ماما و مراقب سلامت در مناطق دارای شکاف منابع
• استفاده از شاخص‌های نابرابری (از جمله ضریب جینی) برای پایش دوره‌ای عدالت در توزیع منابع
• طراحی برنامه‌های توانمندسازی ویژه برای استان‌های با بالاترین میزان نابرابری

جمع‌بندی

یافته‌های این طرح پژوهشی نشان می‌دهد که علی‌رغم توسعه شبکه بهداشتی در کشور، همچنان نابرابری‌های فضایی در دسترسی به منابع سلامت مادران وجود دارد. تداوم این شکاف‌ها می‌تواند پیامدهایی برای دسترسی عادلانه به مراقبت‌های پیش از بارداری، حین بارداری و پس از زایمان به همراه داشته باشد.

مرکز تحقیقات عدالت در سلامت امیدوار است انتشار این خلاصه سیاستی بتواند به تقویت رویکردهای عدالت‌محور در برنامه‌ریزی و تخصیص منابع سلامت در سطح ملی کمک کند.

جهت مشاهده و دریافت فایل خلاصه سیاستی کلیک کنید